સૌરાષ્ટ્ર યુનિવર્સિટીના મનોવિજ્ઞાન ભવનની વિદ્યાર્થીની ઉન્નતિ દેસાઈનું સંશોધન પેપર ઓસ્ટ્રેલિયાની જર્નલ માં પ્રકાશિત થયું.. 

 

ઉન્નતી દેસાઈ એ વિદ્યાર્થિનીઓમાં સામાજિક વર્તન અને સામાજિક સમાયોજનનો અભ્યાસ કર્યો. જેમાં ઘરે રહીને અભ્યાસ કરતા, હોસ્ટેલમાં અને પી.જી.માં રહેનાર વિદ્યાર્થીઓનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો હતો.                        સમાજ દ્વારા વ્યક્તિ એકબીજા સાથે સપંર્કમાં રહી શકે છે. વ્યક્તિ સમાજના ધોરણ અનુસાર વર્તન કરવાનો પ્રયાસ કરે છે. સમાજ દ્વારા જ વ્યક્તિ સામાજિક વર્તન અને સામાજિક સમાયોજન સાધતા શીખે છે.

 

સામાજિક પરિસ્થિતિમાં કરવામાં આવતા વર્તનને સામાજિક વર્તન કહેવામાં આવે છે. સામાજિક વર્તન એ માનવ જીવનનું મૂળભૂત પાસુ છે જે વ્યક્તિઓ સામાજિક જૂથમાં કે સમાજમાં કેવી રીતે ક્રિયા- પ્રતિક્રિયા કરે છે તેના પર આધારિત હોય છે.સામાજિક વર્તનમાં જૈવિક, મનોવૈજ્ઞાનિક અને સામાજિક સાંસ્કૃતિક પરિબળો અસર કરે છે.વ્યક્તિના વિધાયક આવેગો તેનાં સામાજિક વર્તન પર અસર કરે છે.સામાજિ ક વર્તનર્ત એ સામાજિક સંબંધોને આકાર આપવામાં નિર્ણાયક ભૂમિકા ભજવે છે. વ્યક્તિનું સામાજિક વર્તન કેવું છે તેનો આધાર સામાજિક ભૂમિકાઓ, વ્યક્તિત્વ, ઉછેર તથા સામાજિક શિક્ષણ પર રહેલો છે.

 

આધુનિક યુગને ‘ચિંતાગ્રસ્ત યુગ’ તરીકે ઓળખી શકાય છે.જીવનમાં વિવિધ ક્ષેત્રે લોકો સામાજિક સમાયોજનના અભાવે હતાશા-સઘંર્ષ અનભુવી રહ્યા છે ત્યારે જીવનની આ કટોકટીની પળે વ્યક્તિને જો કોઈ ઉગારી શકતું હોય તો તે છે સામાજિક સમાયોજન.દરેકને પોતાની જરૂરિયાતો સંતોષવામાં જે તે વ્યક્તિ કે વાતાવરણ સાથે સમાયોજન સાધવું પડે છે.

 

સમાયોજન સાધવા વ્યક્તિ વાતાવરણને અનકુૂળ થાય છે અથવા તો વાતાવરણને બદલે છે.સમગ્ર જીવ સૃષ્ટિએ પોતાનું અસ્તિત્વ ટકાવી રાખવા માટે ક્યાંક ને ક્યાંક સમાયોજન સાધવું પડે છે. સામાજિક વર્તનની ઊંડી સમજણ વ્યક્તિને સામાજિક પરિસ્થિતિમાં વધુ અસરકારક સંબંધો બાંધવા અને જીવન સંતોષ વધારવામાં પણ લાભદાયક બની શકે છે.સામાજિક વર્તન અને સામાજિક સમાયોજનનો અભ્યાસ આપણને માનવ સ્વભાવ સમજવામાં મદદ કરે છે.

 

રહેઠાણના સંદર્ભમાં સામાજીક વર્તનનો અભ્યાસ કરતાં તારણમાં પી.જી. ના વિદ્યાર્થીનીઓમાં સામાજિક વર્તન સારું જોવા મળ્યું છે. પી.જી.માં રહીને અભ્યાસ કરતી વિદ્યાર્થીની ઉપર વધારે અંકુશ નથી હોતું.આથી તે દરેક પરિસ્થિતિમાં તે મુજબ વર્તન કરી શકે છે. આથી પી.જી.માં રહીને અભ્યાસ કરતી વિદ્યાર્થીનીઓમાં સામાજિક વર્તન.સારું હોય તેવું શક્ય કારણ કહી શકાય.

 

રહેઠાણના સંદર્ભમાં  સામાજીક સમાયોજનનો અભ્યાસ કરતાં તારણમાં જોવાં મળ્યું કે પી.જી.ના વિદ્યાર્થીનીઓમાં સામાજિક સમાયોજનનું પ્રમાણ સારું જોવા મળ્યું છે. બધી પરિસ્થિતિમાં ઘરથી દૂર રહીને પણ બધા સાથે હળી – મળીને રહેવા માટે તેઓ જલ્દી કોઈ અપરિચિત વ્યક્તિ સાથે સમાયોજન સાધી લેતાં હોય તેવું શક્ય કારણ હોઈ શકે છે.

 

સામાજિક વર્તન અને સામાજિક સમાયોજન વચ્ચે સાધારણ વિધાયક સહસંબંધ જોવા મળેછે એટલે કે અહીં જેનું સામાજિક વર્તન સારું તેનું સામાજિક સમાયોજન પણ સારું જોવા મળ્યું છે.

 

શિક્ષણ એ અનુભવોના સતત પુનનિર્માણ દ્વારા જીવવાની પ્રક્રિયા છે. તે વ્યક્તિની તમામ શક્તિઓનો વિકાસ છે જે તેને તેના પર્યાવરણને નિયંત્રિત કરવા અને તેની ક્ષમતાઓને પરિપૂર્ણ કરવા માટે સક્ષમ બનાવતું શિક્ષણ ધ્યેય તથા જીવન પર્યંત ચાલતી પ્રક્રિયા છે. જે બાળકની શારીરિક, માનસિક, સામાજીક અને આધ્યાત્મિક શક્તિઓનો વિકાસ કરીને તેને પૂર્ણતા આપે છે. લક્ષ્ય પ્રાપ્તિ માટે પરિસ્થિતિને અનુકૂળ થવું અથવા પરિસ્થિતિને અનુકૂળ બનાવવી એજ સમાયોજન છે. આ સમાયોજન વ્યક્તિની વ્યક્તિગત ભિન્નતા અનુસાર હોય છે. આ એવી પ્રક્રિયા છે જેમાં વ્યકિત પોતાની વિવિધ જરૂિયાતોની પૂર્તિ તથા એને પૂર્ણ કરવાવાળી પરિસ્થિતિઓમા સાયુજ્ય તેમજ સંતુલન સ્થાપિત કરે છે.

 

સમાયોજનને અસર કરતા પરિબળો

સમાયોજનની સમસ્યા માનવ વર્તનની જટિલ સમસ્યા છે.

કેટલીક એવી  બાબતો છે જેને  આપણે સમાયોજનની સમસ્યાનું કારણ ન કહી શકાય.ચોક્કસ સમસ્યા એ વિકાસશીલ વ્યક્તિ સાથે ક્રિયાપ્રતિક્રિયા કરતા સંખ્યાબંધ પરિબળોનું પરિણામ છે. પરંતુ, ઘર,શાળા, સમાજના ઘણા પરિબળો સમાયોજનને અસર કરે છે, મુખ્યત્વે આ પરિબળો અસર કરે છે.

 

.ઘરેલું પરિબળો:

 

(1) તૂટેલા ઘર: તમામ અભ્યાસો પરથી એવું જાણવા મળ્યું છે કે તૂટેલા ઘરમાંથી આવતા બાળકોમાં કાયમી ઘરના બાળકો કરતાં સમાયોજનની સમસ્યા વધુ હોય છે. જર્જરિત ઘરોમાં બાળકોની માનસિક જરૂરિયાતો જેવી કે સ્નેહ, સુરક્ષા, સહાનુભૂતિ વગેરે પૂર્ણ થતી નથી.

 

(2) માતા-પિતાનું વર્તન: માતા-પિતાનું તેમના બાળકો પ્રત્યેનું વલણ બાળકોની પર્યાવરણ સાથે પોતાને સમાયોજિત કરવાની ક્ષમતા પર મોટી અસર કરે છે. માતા-પિતાનું અતિશય રક્ષણાત્મક અને વધુ પડતું ઉપેક્ષિત વર્તન બાળકોના સમાયોજન માટે હાનિકારક છે.

 

(3) માતા-પિતા વચ્ચેનો સંઘર્ષઃ જે ઘરોમાં માતા-પિતા વારંવાર ઝઘડા કરે છે ત્યાં બાળકો અસુરક્ષિત અનુભવે છે, જે તેમના માનસિક સ્વાસ્થ્ય માટે હાનિકારક છે.

 

(4) પરિવારની આર્થિક સ્થિતિ: પરિવારની આર્થિક સ્થિતિ બાળકના વ્યક્તિત્વ પર ઘણી અસર કરે છે. જો પરિવારની આર્થિક સ્થિતિ નબળી હશે તો બાળકોની જરૂરિયાતો પૂરી થશે જેના કારણે તેમનું યોગ્ય સમયોજન થશે. બીજી બાજુ, જો પરિવારની આર્થિક સ્થિતિ સારી ન હોય તો બાળકોની જરૂરિયાતો યોગ્ય રીતે પૂરી થતી નથી જેના કારણે સમાયોજનની સમસ્યા સર્જાય છે.

 

શારીરિક પરિબળો:

 

વિદ્યાર્થીના સામાજિક વિકાસમાં વિદ્યાર્થીનું શરીર અને તેનો સામાન્ય પ્રભાવ અત્યંત મહત્વ ધરાવે છે. જો બાળક શારીરિક રીતે નબળું હોય, ધીમું હોય અને તેની ઇન્દ્રિયોમાં કેટલીક ખામી હોય તો તે બીજાને પસંદ નથી આવતી. માતાપિતા, શિક્ષકો અને સાથીઓની ટિપ્પણીઓ આવા બાળકોના વર્તન અને સમાયોજનને પ્રભાવિત કરે છે.

 

સામાજિક પરિબળો:

 

સામાજિક કાર્ય, સંઘર્ષ, જાતિ દ્વેષ, ઉચ્ચ ધોરણોની લાગણી, અસુરક્ષાની લાગણી વગેરે વિદ્યાર્થીઓમાં માનસિક તાણ અને સમાયોજનની સમસ્યા ઊભી કરે છે.

 

સાથી મિત્રોનો પ્રભાવ:

 

વિદ્યાર્થીઓનું સમાયોજન તેમના મિત્રો દ્વારા પણ પ્રભાવિત થાય છે. ખરાબ મિત્રોની ખરાબ સંગતના કારણે બાળકોમાં ઘણી ખામીઓ ઉત્પન્ન થાય છે.

 

સર્વવ્યાપી પરિબળો:

 

મૃત્યુ, અકસ્માતો, ધરતીકંપ અને રમખાણોના કારણે ભાવનાત્મક આંચકા અનુભવતા બાળકોને સમાયોજન કરવામાં મુશ્કેલી પડે છે.

 

પર્યાવરણીય પરિબળો:

 

યોગ્ય વાતાવરણના સમાયોજનના અભાવની સમસ્યા પણ ઊભી થાય છે. ઉદાહરણ તરીકે, સિનેમાના ખરાબ વાતાવરણ વગેરેને કારણે વિદ્યાર્થીઓ ખરાબ ટેવો કેળવે છે.

 

સમાયોજનની સમસ્યાને દૂર કરવાની રીતો/ઉકેલ:

 

જ્યારે વિદ્યાર્થીનું વર્તન નૈતિક અને સામાજિક સ્વીકૃતિ અનુસાર ન હોય, ત્યારે તે સમાયોજનની સમસ્યાથી પીડાય છે. આવું વર્તન સમાજના લોકોની ઈચ્છા વિરુદ્ધ છે. આનું કારણ એ છે કે સમાયોજનની સમસ્યાથી પીડાતા વિદ્યાર્થીઓ તેમના માનસિક સંઘર્ષને દૂર કરવામાં અસમર્થ છે. આવી સ્થિતિમાં સમાયોજનની સમસ્યાને દૂર કરવી જરૂરી છે. સમાયોજનની સમસ્યાને દૂર કરવા માટે, આપણે નીચેના પગલાં લેવા જોઈએ:

 

(1) પર્યાવરણીય ખામીઓ દૂર કરવા:

એવી ઘણી પરિસ્થિતિઓ છે કે જેના કારણે વ્યક્તિ પર્યાવરણીય ઉત્તેજનાને કારણે અવ્યવસ્થિત વર્તન કરે છે. ઉદાહરણ તરીકે, સિનેમામાં ડ્રગ સંબંધિત દ્રશ્યો જોયા પછી, ઘણા વિદ્યાર્થીઓ તે જ રીતે  વર્તન કરવાનો પ્રયાસ કરે છે. પર્યાવરણમાં સુધારો કરીને આ સમસ્યાનો ઉકેલ લાવી શકાય છે.

 

(2) પલાયનવાદી વલણ દૂર કરવું:

પલાયનવાદી વ્યક્તિ એ છે કે જેનામાં લોકો સાથે મળવા, બોલવામાં અને વર્તન કરવામાં સંકોચ, ડર અને ખચકાટ હોય. તે વધુ દિવાસ્વપ્નો જુએ છે, તે રહસ્યવાદી અભિગમ લે છે. કેટલીકવાર કેટલીક અસામાજિક ટેવો વિકસે છે. જેમ કે બેસતી વખતે પગ હલાવવા, દાંત વડે નખ કરડવા, મોઢામાં આંગળીઓ રાખવી કે આંગળીઓ ખસેડવી વગેરે. આવા વલણને રોકવાથી સમાયોજનની સમસ્યા દૂર થઈ જાય છે.

 

(3) અસલામતીની લાગણી દૂર કરવા:

બાળકોને માતા-પિતા અને પરિવારના અન્ય સભ્યો તરફથી મળતા પ્રેમ અને સ્નેહથી સુરક્ષાની લાગણી થાય છે. જો તેમની જરૂરિયાતો પર સાવચેતીપૂર્વક ધ્યાન આપવામાં આવશે, તો તેમની સુરક્ષાની ભાવના વધુ વધારશે.

 

(4) ખરાબ ભાવનાત્મક પરિસ્થિતિઓને અટકાવવી:

 

ઘણીવાર  ની સમસ્યાથી પીડાતા વિદ્યાર્થીઓ ગુસ્સે, ઝઘડાખોર, ચીડિયા, આળસુ અને આક્રમક હોય છે. આ તેમની ભાવનાત્મક સ્થિતિને સમજાવે છે. આવી પરિસ્થિતિઓને અટકાવીને તેમને સુધારી શકાય છે.

 

(5) માતાપિતાના વર્તનમાં સંતુલન:

 

માતાપિતાનું વર્તન સંતુલિત હોવું જોઈએ જેથી બાળકોમાં આત્મવિશ્વાસ અને આત્મનિર્ભરતાનો વિકાસ થાય. બાળકોએ નિઃસંકોચપણે પોતાની જાતને અભિવ્યક્ત કરવી જોઈએ અને તેમના માતા-પિતાના પ્રેમાળ માર્ગદર્શન હેઠળ તેઓ ઈચ્છે છે તેમ કરવું જોઈએ.

 

(6) વિદ્યાર્થીઓને સમાયોજિત કરવામાં શિક્ષકના કાર્યો:

 

શાળામાં બાળકના સમાયોજનમાં શિક્ષકનું કામ ખુબ મહત્વનું છે. શાળામાં શિક્ષકોએ વિદ્યાર્થીઓનું માનસિક સ્વાસ્થ્ય જાળવવા અને માનસિક સમસ્યાઓ અટકાવવાનો પ્રયાસ કરવો જોઈએ.

 

(7) શાળાના અભ્યાસક્રમમાં સુધાર:

 

શાળામાં અભ્યાસક્રમ એવો હોવો જોઈએ કે બાળકના વ્યક્તિત્વનો તંદુરસ્ત વિકાસ થાય, આવશ્યક જ્ઞાન વધે અને મગજ પર બિનજરૂરી ભાર મૂકવામાં આવે.

 

(8) મનોરોગ ચિકિત્સા અને મનોવિશ્લેષણનો ઉપયોગ:

 

સમાયોજનની સમસ્યાને દૂર કરવા માટે, સાયકોથેરાપી અથવા સાયકોએનાલિસિસનો ઉપયોગ ફાયદાકારક છે, આને કારણે, વિદ્યાર્થી તેની સમસ્યાઓનું નિદાન સમજે છે અને તેને જાતે જ દૂર કરવાનો પ્રયાસ કરે છે.

 

(9) દિશા અને સલાહ આપવી:

 

આધુનિક સમયમાં સમાયોજનની સમસ્યાને દૂર કરવા માટે માર્ગદર્શન અને કાઉન્સેલિંગ જેવી પ્રવૃત્તિઓ પણ કરવામાં આવે છે. માર્ગદર્શન અને કાઉન્સેલિંગ દ્વારા વિદ્યાર્થીને ચોક્કસ ઉકેલ મળે છે અને માનસિક સંઘર્ષ પણ દૂર થાય છે.

 

(10) રમત ચિકિત્સા:

 

નવા યુગમાં રમત ચિકિત્સા પણ એક વૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિ છે. આ દ્વારા વિદ્યાર્થીને કાર્યો કરવાની જવાબદારી પણ શીખવવામાં આવે છે અને તેની સિદ્ધિઓને પણ મનોવૈજ્ઞાનિક રીતે ઉજાગર કરવામાં આવે છે. પરિણામે , સમાયોજનની સમસ્યા દૂર થાય છે.