અંધશ્રદ્ધા અને છેતરપિંડી બંને માનવ મનોવિજ્ઞાનના ઊંડા પાસાઓ સાથે ગાઢ રીતે સંકળાયેલા : પ્રો. યોગેશ જોગસણ- ડો. ધારા આર. દોશી.       

 

અંધશ્રદ્ધાનું મનોવિજ્ઞાન

અંધશ્રદ્ધા એટલે તર્કસંગત ન હોય તેવી, વિચાર અને વર્તનમાં પ્રગટ થતી માન્યતા. તે આધિદૈવિક અદૃશ્ય બળો, જાદુ, મેલી વિદ્યા, શુકન-અપશુકન, બૂરી નજર, ભૂત વગેરે વિશેની શ્રદ્ધા હોઈ શકે છે. અંધશ્રદ્ધા પાછળના કેટલાક મુખ્ય મનોવૈજ્ઞાનિક કારણો નીચે મુજબ છે:

* અજ્ઞાનતા અને માહિતીનો અભાવ: જ્યારે વ્યક્તિ પાસે કોઈ ઘટના કે પરિસ્થિતિ વિશે પૂરતું જ્ઞાન કે વૈજ્ઞાનિક સમજણ નથી હોતી, ત્યારે તે અજ્ઞાત પર શ્રદ્ધા રાખીને તેનો ઉકેલ શોધવાનો પ્રયાસ કરે છે.

* અનિશ્ચિતતા અને ભય: જીવનમાં અનિશ્ચિતતાઓ અને ભયનો સામનો કરતી વખતે, લોકો સુરક્ષા અને નિયંત્રણની ભાવના શોધે છે. અંધશ્રદ્ધા તેમને કાલ્પનિક રીતે આ નિયંત્રણ પૂરું પાડે છે. ઉદાહરણ તરીકે, કોઈ બીમારીમાં દવાઓથી રાહત ન મળે ત્યારે લોકો તાંત્રિક કે ભુવા પાસે જાય છે.

* સફળતા કે ફાયદાની લાલસા: મહેનત વગર સફળતા મેળવવાની કે કોઈ ગુપ્ત ધન અથવા ફાયદો મેળવવાની લાલસા પણ લોકોને અંધશ્રદ્ધા તરફ દોરી જાય છે.

* નિષ્ફળતાનું કારણ: સતત મળતી જતી નિષ્ફળતાઓ, જેમ કે નોકરી ન મળવી, લગ્ન ન થવા, સંતાનપ્રાપ્તિ ન થવી (ખાસ કરીને પુત્રપ્રાપ્તિનો મોહ), જેવી પરિસ્થિતિઓમાં વ્યક્તિ માનસિક રીતે ભાંગી પડે છે અને અંધશ્રદ્ધાનો આશરો લે છે.

* પરિસ્થિતિ પર નિયંત્રણ મેળવવાની ઈચ્છા: જ્યારે વ્યક્તિને લાગે છે કે તે કોઈ પરિસ્થિતિ પર નિયંત્રણ રાખી શકતો નથી, ત્યારે તે અંધશ્રદ્ધા દ્વારા તેને નિયંત્રિત કરવાનો પ્રયાસ કરે છે.

* લાચારી અને શક્તિહીનતાની લાગણી ઘટાડવી: અંધશ્રદ્ધા લોકોને પોતાની લાચારી કે શક્તિહીનતાની લાગણીમાંથી બહાર આવવામાં મદદ કરે છે, ભલે તે કામચલાઉ હોય.

* સામાજિક અને સાંસ્કૃતિક પ્રભાવ: ઘણી અંધશ્રદ્ધાઓ પેઢી દર પેઢી વારસામાં મળે છે અને સામાજિકરણની પ્રક્રિયા દ્વારા વ્યક્તિના મનમાં દ્રઢ બને છે. સમાજમાં પ્રચલિત માન્યતાઓ અને રીતિ-રિવાજો પણ અંધશ્રદ્ધાને પોષે છે.

* મનોવૈજ્ઞાનિક કન્ડિશનિંગ: ઘણીવાર, કોઈ ચોક્કસ વર્તન અને તેના પરિણામ વચ્ચે આકસ્મિક જોડાણ સ્થપાય છે. દા.ત., જો કોઈ વ્યક્તિ કોઈ ખાસ કામ કરતા પહેલાં કોઈ વિધિ કરે અને તે કામ સફળ થાય, તો તે માની લે છે કે તે વિધિના કારણે જ સફળતા મળી. આ મનોવૈજ્ઞાનિક કન્ડિશનિંગ (અભિસંધાન) અંધશ્રદ્ધાને વધુ મજબૂત બનાવે છે.

છેતરપિંડીનું મનોવિજ્ઞાન.

છેતરપિંડી એ એવી પ્રવૃત્તિ છે જેમાં વ્યક્તિને છેતરીને તેના પૈસા, સંપત્તિ કે સંવેદનશીલ માહિતી પડાવી લેવામાં આવે છે. છેતરપિંડી કરનારાઓ (ફ્રોડસ્ટર્સ) લોકોની મનોવૈજ્ઞાનિક નબળાઈઓનો લાભ ઉઠાવે છે. છેતરપિંડી પાછળના કેટલાક મુખ્ય મનોવૈજ્ઞાનિક પાસાઓ અને છેતરપિંડી કરનારાઓ દ્વારા ઉપયોગમાં લેવાતી યુક્તિઓ:

* વિશ્વાસનું નિર્માણ (Trust Building): છેતરપિંડી કરનારાઓ સૌ પ્રથમ ભોળા વ્યક્તિનો વિશ્વાસ જીતવાનો પ્રયાસ કરે છે. તેઓ મિત્રતાનો દેખાવ કરી શકે છે, મદદ કરવાની ઓફર કરી શકે છે, અથવા સત્તાવાર વ્યક્તિ (જેમ કે સરકારી અધિકારી, બેંક મેનેજર) તરીકે પોતાને રજૂ કરી શકે છે.

* ભય અને દબાણ (Fear and Pressure): છેતરપિંડી કરનારાઓ ઘણીવાર ભય પેદા કરે છે, જેમ કે “જો તમે આ નહીં કરો તો તમારી ધરપકડ થશે,” અથવા “તમારા પૈસા ગુમ થઈ જશે.” આ ભય લોકોને તાત્કાલિક નિર્ણય લેવા અને તર્કનો ઉપયોગ ન કરવા મજબૂર કરે છે. તાજેતરમાં “ડિજિટલ અરેસ્ટ” કૌભાંડમાં CBI અધિકારી બનીને ભોગ બનનારને ડરાવીને પૈસા પડાવવામાં આવ્યા હતા.

* લાલચ (Greed): લોકોને ઝડપથી અને સહેલાઈથી પૈસા કમાવવાની લાલચ આપવામાં આવે છે. ઉદાહરણ તરીકે, લોટરી લાગી હોવાના મેસેજ, ઊંચા વળતરની યોજનાઓ, અથવા “ડબલ પૈસા” કરવાની સ્કીમ્સ. આ લાલચ તાર્કિક વિચારસરણીને અવરોધે છે.

* સત્તાનો ઉપયોગ (Authority Exploitation): છેતરપિંડી કરનારાઓ ઘણીવાર પોલીસ, બેંક અધિકારી, સરકારી અધિકારી કે અન્ય કોઈ સત્તાધારી વ્યક્તિ તરીકે રજૂ થાય છે. લોકો સત્તાનો આદર કરતા હોવાથી, તેઓ આવા લોકોની વાત સરળતાથી માની લે છે.

* તાત્કાલિકતાની ભાવના (Sense of Urgency): છેતરપિંડી કરનારાઓ વારંવાર “આ ઓફર માત્ર મર્યાદિત સમય માટે છે,” અથવા “તાત્કાલિક નિર્ણય લો” જેવા શબ્દોનો ઉપયોગ કરે છે. આનાથી વ્યક્તિને વિચારવાનો કે ચકાસવાનો સમય મળતો નથી.

* માહિતીનો અભાવ અને જ્ઞાનની ઉણપ: ખાસ કરીને સાયબર છેતરપિંડીના કિસ્સાઓમાં, ટેકનોલોજી અને ઓનલાઈન સુરક્ષા વિશેના ઓછા જ્ઞાનનો લાભ લેવામાં આવે છે.

* ભાવનાત્મક શોષણ (Emotional Manipulation): છેતરપિંડી કરનારાઓ વ્યક્તિની લાગણીઓ, જેમ કે સહાનુભૂતિ, કરુણા, પ્રેમ (રોમાન્સ સ્કેમ્સ) અથવા તો એકલતાનો લાભ લે છે.

* પૂર્વગ્રહો અને રૂઢિગત માન્યતાઓ: કેટલાક કિસ્સાઓમાં, લોકોના પૂર્વગ્રહો અથવા અમુક જૂથો પ્રત્યેની માન્યતાઓનો પણ લાભ લેવામાં આવે છે.

અંધશ્રદ્ધા અને છેતરપિંડી બંનેનો સામનો કરવા માટે જાગૃતિ, વૈજ્ઞાનિક વિચારસરણી, અને તાર્કિક દ્રષ્ટિકોણ કેળવવો ખૂબ જ જરૂરી છે. શિક્ષણ અને સાચા જ્ઞાનનો પ્રસાર લોકોને આવી નબળાઈઓનો ભોગ બનતા અટકાવવામાં મદદ કરી શકે છે.